Serbest bölgeler; Türkiye Gümrük Bölgesi sınırları içerisinde yer almakla birlikte, gümrük mevzuatı bakımından gümrük hattı dışında kabul edilen, yatırımcıya üretim, ticaret ve ihracat faaliyetlerinde önemli mali, vergisel ve idari avantajlar sağlayan özel ekonomik alanlardır. Bu bölgeler, klasik anlamda birer sanayi veya ticaret alanı olmanın ötesinde, devlet tarafından özel teşvik ve düzenlemelerle desteklenen, uluslararası ticareti kolaylaştırmaya yönelik stratejik merkezlerdir.
Serbest bölgelerin kurulmasındaki temel amaç; ihracata yönelik üretimi artırmak, yabancı sermaye yatırımlarını teşvik etmek, ileri teknoloji ve know-how transferini sağlamak, dış ticareti geliştirmek ve ülke ekonomisine döviz girdisi kazandırmaktır. Bu kapsamda serbest bölgeler, hem yerli hem de yabancı yatırımcılar açısından rekabetçi bir yatırım ortamı sunmayı hedefler.
Serbest bölgelerde gerçekleştirilen faaliyetler bakımından gümrük vergileri, KDV ve bazı mali yükümlülükler yönünden önemli istisna ve muafiyetler uygulanır. Ayrıca dövizle işlem yapabilme imkanı, kar transferinde serbestlik ve daha esnek ticari uygulamalar yatırımcılar açısından ciddi avantajlar yaratır. Bu yönüyle serbest bölgeler, uluslararası pazarlara açılmak isteyen firmalar için önemli bir sıçrama noktası niteliğindedir.
Bunun yanı sıra, serbest bölgelerde bürokratik süreçler sadeleştirilmiş, izin ve denetim mekanizmaları yatırım ve üretimi teşvik edecek şekilde yapılandırılmıştır. Ancak her ne kadar avantajlı bir yapı sunsa da serbest bölgelerde faaliyet göstermek, özel bir mevzuata ve lisans sistemine tabi olup belirli yükümlülüklerin yerine getirilmesini gerektirir. Bu nedenle serbest bölgelerde yatırım yapmayı planlayan kişi ve şirketlerin hukuki ve idari süreci doğru şekilde yönetmeleri büyük önem taşımaktadır.
Serbest Bölge Mevzuatı
Türkiye’de serbest bölgeler başta 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu olmak üzere ilgili yönetmelik ve tebliğler çerçevesinde düzenlenmektedir. Uygulamada en sık karşılaşılan mevzuat kaynakları şunlardır:
- 3218 sayılı Serbest Bölgeler Kanunu
- Serbest Bölgeler Uygulama Yönetmeliği
- Serbest Bölgeler Genel Müdürlük Genelgeleri
- Serbest Bölgelerde Taşınmazların Kiralanması, Devri ve Satışına İlişkin düzenlemeler
Mevzuat, serbest bölgede faaliyet gösterecek gerçek ve tüzel kişilerin hak ve yükümlülüklerini, lisans türlerini, faaliyet konularını ve denetim esaslarını ayrıntılı şekilde belirlemektedir.
Serbest Bölgede Nasıl Fabrika Açılır?
Serbest bölgede fabrika kurmak isteyen yatırımcıların, klasik bir fabrika kuruluşuna kıyasla farklı ve daha özel idari ve hukuki aşamalardan geçmesi gerekir. Zira serbest bölgeler, kendine özgü bir mevzuat ve lisans sistemine tabi olup, her yatırım otomatik olarak kabul edilmemektedir. Süreç, yatırımın niteliğine ve faaliyet konusuna göre değerlendirilir.
Süreç genel hatlarıyla şu aşamalardan oluşur:
- Faaliyet Konusunun Belirlenmesi: İlk aşamada yatırımcının serbest bölgede hangi faaliyeti yürüteceği net olarak belirlenmelidir. Üretim faaliyeti mi yapılacağı, yoksa alım-satım, depolama veya farklı bir ticari faaliyet mi yürütüleceği baştan doğru şekilde planlanmalıdır. Zira faaliyet türü, alınacak lisansın türünü, sağlanacak teşvikleri ve uygulanacak yükümlülükleri doğrudan etkiler.
- Faaliyet Ruhsatı (Lisans) Başvurusu: Belirlenen faaliyet konusuna uygun olarak Ticaret Bakanlığı Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü’ne faaliyet ruhsatı başvurusu yapılır. Bu başvuruda yatırımcıya, şirket yapısına, sermayeye, yatırım planına ve üretim kapasitesine ilişkin detaylı bilgi ve belgeler sunulması gerekir. Başvuru, idare tarafından ekonomik katkı, istihdam ve ihracat potansiyeli gibi kriterler çerçevesinde değerlendirilir.
- Yer Tahsisi veya Kiralama Süreci: Faaliyet ruhsatı süreciyle eş zamanlı veya sonrasında, ilgili serbest bölgenin işletici ya da kurucu şirketi ile fabrika binası veya arsa için kira ya da kullanım hakkı sözleşmesi imzalanır. Serbest bölgelerde taşınmazların mülkiyeti Hazine’ye ait olup yatırımcıya belirli süreyle kullanım ve üst hakkı tanınmaktadır. Bu nedenle sözleşme şartlarının dikkatle incelenmesi büyük önem taşır. Bu üst hakkı genellikle 49 yıllığına verilir.
- İzin ve Teknik Ruhsatlar: Fabrika kurulumu aşamasında çevre mevzuatı, iş sağlığı ve güvenliği, yangın güvenliği ve varsa özel sektör düzenlemeleri kapsamında gerekli izinlerin alınması gerekir. Üretim faaliyetinin niteliğine göre çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) veya benzeri izinler gündeme gelebilir.
- Faaliyete Başlama: Faaliyet ruhsatının kesinleşmesi ve gerekli izinlerin tamamlanmasıyla birlikte yatırımcı serbest bölgede üretim faaliyetine başlayabilir. Bu aşamadan sonra da lisans şartlarına uygunluk, denetimler ve mevzuata uyum yükümlülüğü devam eder.
Serbest bölgede fabrika kuruluş sürecinde yapılacak hatalı veya eksik başvurular, faaliyet ruhsatının reddine, sürecin uzamasına veya ileride lisans iptali riskine yol açabilir. Bu nedenle sürecin başından itibaren ankara serbest bölgeler avukatı ve ankara hukuk bürosu hukuki ve idari danışmanlık alınması, yatırımın sağlıklı ve sürdürülebilir şekilde hayata geçirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Serbest Bölgedeki Fabrika Satışı Nasıl Yapılır?
Serbest bölgede kurulu bir fabrikanın veya üretim tesisinin satışı, serbest bölge mevzuatına tabi özel bir işlemdir. Bu satış, klasik bir taşınmaz veya şirket satışı gibi değerlendirilmez. Uygulamada dikkat edilmesi gereken temel hususlar şunlardır:
- Taşınmazın Hukuki Niteliği: Serbest bölgelerde fabrika binaları ve arsaların mülkiyeti Hazine’ye aittir. Yatırımcıya tanınan hak, genellikle belirli süreli kullanım, üst veya kiralama hakkıdır. Bu nedenle yapılan işlem çoğu zaman doğrudan taşınmaz satışı değil, kullanım hakkının devri veya bu hakkı içeren bir ticari yapının el değiştirmesi şeklinde gerçekleşir.
- İdari Onay Süreci: Serbest bölgedeki fabrika satışlarında, işlemin niteliğine göre Ticaret Bakanlığı ve/veya ilgili Serbest Bölge Müdürlüğü’nün onayı gerekebilir. İdarenin onayı olmaksızın yapılan devir işlemleri geçerlilik ve lisans bakımından risk teşkil eder.
- Alıcının Uygunluğu ve Lisans Şartı: Fabrikayı devralacak kişi veya şirketin de serbest bölgede faaliyette bulunmaya uygun olması ve gerekli faaliyet ruhsatı (lisans) başvurusunu yapması zorunludur. Alıcının lisans alamaması halinde satış fiilen sonuçsuz kalabilir. Bu nedenle Serbest Bölgedeki bir firmanızı alacak bir müşteri bulduğunuzda sözleşme imzalamadan önce Genel müdürlüğe veya Bulunduğunuz Serbest Bölge Kurucu ve İşleticisine (B.K.İ) danışıp onay almanız tavsiye edilir.
- Hukuki Modelin Belirlenmesi: Satış işlemi; şirket pay devri, işletme devri veya kullanım hakkının devri gibi farklı hukuki modellerle gerçekleştirilebilir. Her bir modelin vergisel, sözleşmesel ve lisans boyutları farklı sonuçlar doğurduğundan, hangi yöntemin tercih edileceği dikkatle belirlenmelidir.
Bu nedenlerle serbest bölgede fabrika satışı süreçlerinde; sözleşme yapısı, faaliyet ruhsatları ve idari izinler birlikte değerlendirilmelidir. Aksi halde taraflar açısından ciddi hak kayıpları ve işlemin geçersizliği riski ortaya çıkabilir.
Serbest Bölgedeki Fabrika Satışı İçin Gereken Belgeler
Serbest Bölgedeki bir fabrikanın üst hakkının nasıl devredileceği Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü SERBEST BÖLGELERDEKİ ÜSTYAPI VE TAŞINMAZLARIN KİRALANMASI, DEVRİ, SATIŞI VE YIKIMINA İLİŞKİN GENELGE’ de düzenlenmiştir. Bu genelgenin 15. Maddesinde ise devir için aranan belgeler sayılmıştır. Buna göre;
- Üstyapının devrine izin verilmesini ve ilgili faaliyet ruhsatının iptalini veya yeni duruma göre düzenlenmesini talep eden dilekçe
- Devir Protokolü
- Faaliyet Ruhsatı aslı
- Faaliyet Ruhsatı müracaat formu (faaliyetine devam edecek ise),
- Devre ilişkin ücretin Özel Hesaba yatırıldığını gösterir dekontun aslı
- Yapı Kullanma İzni/İskân Ruhsatının (üstyapı tamamlanmışsa) veya İnşaat/Yapı Ruhsatı (üstyapı tamamlanmamışsa) bir sureti,
- İmza sirküleri aslı veya noter tasdikli sureti
- Devredenin borcunun olmadığını gösteren İşletici/ B.K.İ yazısı
- Devredilen üstyapının mütemmim cüzlerini içeren liste
- Üstyapı devri ile ilgili olarak alınmış ortaklar kurulu/yönetim kurulu kararı
- Sosyal Güvenlik Kurumundan aşağıdaki esaslar çerçevesinde alınacak belge
Serbest Bölgedeki Fabrika Satışı yapmadan öne mutlak suretle alanında uzman Ankara avukat ya da Ankara hukuk bürosu danışmanlık hizmeti almanızı tavsiye ederiz.
Serbest Bölge Üretim ve Ticaret Ruhsatı
Serbest bölgede faaliyet gösterebilmek için alınması gereken en temel izin Faaliyet Ruhsatıdır (Lisans). Faaliyet ruhsatı, yatırımcının serbest bölgede hangi kapsam ve sınırlar içerisinde faaliyet gösterebileceğini belirleyen idari bir izindir. Lisans alınmadan serbest bölgede üretim veya ticari faaliyette bulunulması mümkün değildir.
Faaliyet ruhsatları, yürütülecek faaliyetin niteliğine göre farklı türlere ayrılmaktadır:
- Üretim Lisansı: İmalat faaliyeti yürüten firmalara verilen lisans türüdür. Serbest bölgelerde sağlanan vergi ve teşvik avantajlarının en yoğun uygulandığı lisans türü üretim lisansıdır. Üretim kapasitesi, istihdam sayısı ve ihracat potansiyeli bu lisansın değerlendirilmesinde önemli kriterler arasındadır.
- Alım-Satım (Ticaret) Lisansı: Serbest bölgede ticari faaliyet yürütecek firmalara verilir. Bu lisans kapsamında üretim yapılmaksızın mal alım-satımı gerçekleştirilebilir. Ticaret lisansları, üretim lisansına kıyasla daha sınırlı teşviklerden yararlanmaktadır.
- Depolama ve Diğer Lisanslar: Depolama, lojistik, bakım-onarım ve benzeri hizmet faaliyetleri için düzenlenen lisanslardır. Faaliyetin türüne göre lisans şartları ve yükümlülükler farklılık gösterebilir.
Faaliyet ruhsatının süresi; faaliyet konusu, yatırım planı ve idarenin takdiri doğrultusunda belirlenir. Lisansın süresi sonunda yenilenmemesi, lisans şartlarına aykırı faaliyette bulunulması veya mevzuata aykırılık hallerinde lisansın iptali söz konusu olabilir. Lisansın iptali ya da süresinin sona ermesi durumunda serbest bölgedeki faaliyetin durdurulması ve yatırımın sona erdirilmesi riski doğar.
Bu nedenle serbest bölgede faaliyet gösteren firmaların, lisans koşullarına ve ilgili mevzuata sürekli uygunluk sağlaması büyük önem taşımaktadır. Lisans süreçlerinin doğru yönetilmesi, yatırımın sürdürülebilirliği açısından kritik bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır.
Serbest Bölge Faaliyet Ruhsatının İptali
Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü, Kullanıcıya yukarıda sayılan şartların oluşması halinde 49 yıllığına faaliyet ruhsatı verir. Bu faaliyet bulunduğunuz Serbest Bölge Kurucu ve İşleticisi (B.K.İ) tarafından her zaman denetlenebilir. Lisans alırken başta verdiğiniz müracaat mektubunda Genel Müdürlüğe bildirdiğiniz ihracat ve üretim rakamlarına ulaşıp ulaşamadığınız, vaat ettiğiniz iş kolunda faaliyetinize devam etmediğiniz vs. gibi birçok konuda kurum ve B.K.İ tarafından araştırmalar yapılır.
Bu araştırmalar sonucunda olumsuz bir durumla karşılaşılırsa Serbest Bölgeler Yönetmeliğinin 14. Maddesinin c bendine dayanarak faaliyet ruhsatınızı iptal edebilir. Bu iptale karşı 60 gün içerisinde İdari davada iptal davası açılabilir. Bu davayı açmadan önce ankara serbest bölgeler avukatı ya da ankara hukuk bürosu danışmanlık hizmeti almanızı tavsiye ederiz.
Danıştay 14. İdari Dava Dairesinin 2025/3477 sayılı kararında “…ancak aynı şekilde faaliyet ruhsatı müracaat formunda beyan ve taahhüt edilen hususlara tam olarak uymamakla birlikte faaliyetlerine devam ettiği anlaşılan davacının ise faaliyet ruhsatlarının herhangi bir uyarı yapılmaksızın ve süre verilmeksizin doğrudan iptal edildiği görüldüğünden, dava konusu işlemde takdir yetkisinin kamu yararı, eşitlik ile hak ve vicdan ilkelerine uygun kullanılmadığı anlaşılmaktadır” şeklinde kullanıcı lehine kararları da bulunmaktadır.
